Phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm: 7 nguyên tắc an toàn và hiệu quả nhất

Phòng thí nghiệm là nơi những khám phá khoa học ra đời nhưng nơi đây cũng ẩn chứa hàng trăm rủi ro khó lường khi làm việc. Một phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm khoa học không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là “lá chắn” bảo vệ bạn khỏi các nguy cơ cháy nổ, phơi nhiễm hóa chất hay tai nạn từ thiết bị. Bài viết này, hãy cùng Visitech tìm hiểu phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm với 7 nguyên tắc an toàn nhất định cần tuân thủ sau!

Nguyên tắc đảm bảo an toàn cháy nổ và hóa chất

Phòng thí nghiệm là môi trường làm việc tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là các rủi ro về cháy nổ và tiếp xúc với hóa chất độc hại. Theo báo cáo từ CDC Hoa Kỳ, có trên 60% sự cố tại phòng thí nghiệm có liên quan đến cháy nổ hoặc phơi nhiễm hóa chất độc hại. Vì vậy để hạn chế tối đa nguy cơ cháy nổ khi làm việc, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn trong phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm sau: 

• Thực hiện thí nghiệm với các hóa chất dễ cháy, dễ bay hơi (như acid đậm đặc, cồn, ether…) trong tủ hút khí độc hoặc khu vực có hệ thống thông gió đạt tối thiểu 12 lần trao đổi không khí mỗi giờ.
• Không tự ý pha trộn hóa chất nếu chưa tra cứu bảng tương thích hóa học.
• Khi vận chuyển hóa chất, phải sử dụng khay chống tràn và chỉ lấy lượng cần thiết cho mỗi lần sử dụng.

Trang bị đầy đủ trang phục và dụng cụ bảo bộ 

PPE (Personal Protective Equipment) là tuyến phòng thủ cuối cùng giữa con người và các rủi ro hóa chất trong phòng thí nghiệm. Các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra rằng, việc sử dụng đầy đủ PPE có thể giảm tới 80% chấn thương do hóa chất bắn vào cơ thể.

>> Xem thêm: Thiết bị phòng sạch là gì? Cách ứng dụng & tiêu chuẩn kỹ thuật chi tiết

Một số trang bị PPE không thể thiếu gồm:

• Kính bảo hộ/ Mặt nạ che mặt chống hóa chất: Bảo vệ mắt khỏi các giọt bắn và hơi hóa chất khi thao tác với chất lỏng nguy hiểm.
• Găng tay bảo hộ: Chống lại sự tiếp xúc trực tiếp của hóa chất với da tay đặc biệt là với các loại acid mạnh hoặc kiềm đậm đặc.
• Ủng/giày kín mũi: Chống trơn trượt, bảo vệ chân khỏi hóa chất đổ, vật sắc nhọn hoặc vật nặng rơi.
• Mặt nạ phòng độc: Bảo vệ đường hô hấp khỏi hơi hóa chất, khí độc hoặc bụi mịn có hại.
• Áo choàng phòng thí nghiệm: Bảo vệ quần áo và da khỏi bị bắn hóa chất, giảm thiểu nguy cơ cháy nổ. Áo thường được làm từ vật liệu chống cháy hoặc khó bắt lửa.

Việc trang bị PPE đúng loại và đúng cách không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là yếu tố then chốt trong phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm để đảm bảo an toàn cho người làm việc nghiên cứu. Đặc biệt, cần luôn kiểm tra PPE trước khi sử dụng để đảm bảo chúng luôn ở trong tình trạng tốt.

Quy trình 4 bước khi làm việc trong phòng thí nghiệm 

Một quy trình thí nghiệm hiệu quả điều không thể thiếu đó chính là hệ thống bước đi rõ ràng và được tuân thủ chặt chẽ. Dưới đây là quy trình 4 bước mà bạn nên áp dụng khi làm việc trong phòng thí nghiệm:

Bước 1: Chuẩn bị với nguyên tắc “3 sẵn sàng”

Trước khi bắt tay vào thí nghiệm, hãy đảm bảo mọi thứ đã được chuẩn bị kỹ lưỡng. Sự chuẩn bị chu đáo là yếu tố then chốt giúp bạn tránh được những sai sót không đáng có và đảm bảo kết quả chính xác trong quá trình thí nghiệm.

• Thiết bị sẵn sàng: Đảm bảo các thiết bị như cân phân tích, máy ly tâm… được hiệu chuẩn đúng quy trình, ít nhất 24 giờ trước khi sử dụng.
• Hóa chất sẵn sàng: Luôn kiểm tra kỹ lưỡng hạn sử dụng và nồng độ ghi trên nhãn hóa chất, tránh sử dụng nhầm hoặc sử dụng hóa chất hết hạn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả thí nghiệm, đôi khi còn gây ra các sự cố nguy hiểm.
• Mẫu sẵn sàng: Với các mẫu thí nghiệm, đặc biệt là mẫu sinh học hoặc nhạy cảm, việc mã hóa rõ ràng và bảo quản đúng điều kiện là cực kỳ quan trọng. Nhầm lẫn hoặc làm hỏng mẫu sẽ gây lãng phí công sức và thời gian.

Bước 2: Thực Hành Theo SOP

Tuân thủ quy trình thao tác chuẩn (SOP) là yếu tố bắt buộc khi áp dụng phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm. Mỗi bước trong SOP đều được xây dựng để tối ưu hóa hiệu quả và giảm thiểu rủi ro trong quá trình làm việc. 

Ví dụ các thí nghiệm cấy vi sinh trong phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm cần phải tuân thủ: 

• Khử trùng que cấy bằng ngọn lửa đèn cồn đến khi đỏ rực để đảm bảo vô trùng và tránh lây nhiễm chéo.
• Giữ ống nghiệm nghiêng 45° khi mở nắp để hạn chế nguy cơ vi sinh vật từ không khí rơi vào mẫu.
• Khi xử lý các mẫu bệnh phẩm nguy hiểm cần được thao tác trong tủ cấy vô trùng. 

Bước 3: Ghi chép thời gian thực khi làm thí nghiệm 

Việc ghi chép dữ liệu ngay khi thí nghiệm đang diễn ra là một kỹ năng quan trọng giúp truy xuất và đảm bảo độ tin cậy của thí nghiệm. Sổ tay lab của một nhà nghiên cứu phải ghi lại:

• Ghi lại thông số thời gian, nhiệt độ, độ ẩm tại thời điểm thao tác.
• Ghi chú các quan sát bất thường: màu sắc, hiện tượng kết tủa, phản ứng không mong muốn.
• Ghi rõ sai lệch: kể cả lỗi nhỏ như nhiệt độ lệch 0.5°C hay lỗi pipette.

Đặc biệt, nhật ký này còn là cơ sở pháp lý nếu kết quả được công bố hoặc xảy ra sự cố.

Bước 4: Hoàn nguyên hiện trường sau thí nghiệm

Sau khi hoàn tất công việc, việc dọn dẹp và xử lý đúng cách là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho chính bạn và đồng nghiệp, cũng như duy trì tuổi thọ của các thiết bị.

• Khử nhiễm bề mặt: Sử dụng ethanol 70% hoặc chất tẩy chuyên dụng để khử trùng bề mặt làm việc, đảm bảo loại bỏ mọi hóa chất hoặc vi sinh vật còn sót lại.
• Rửa dụng cụ: Rửa dụng cụ bằng nước cất 2 lần trước khi sấy khô để loại bỏ hoàn toàn hóa chất, tránh nhiễm bẩn cho các thí nghiệm sau và bảo vệ dụng cụ.
• Kiểm tra an toàn cuối cùng: Luôn kiểm tra van khí, công tắc điện trước khi rời phòng lab để phòng ngừa các sự cố cháy nổ, rò rỉ khí hoặc lãng phí năng lượng.

Việc tuân thủ 4 bước chuẩn này không chỉ là yêu cầu về an toàn mà còn là kim chỉ nam cho một phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm khoa học, tỉ mỉ và chuyên nghiệp.

Sử dụng thiết bị thí nghiệm đúng cách 

Thiết bị phòng thí nghiệm là công cụ hỗ trợ đắc lực cho các nhà nghiên cứu, tuy nhiên nếu vận hành sai, chúng có thể trở thành nguồn gây ra sự cố nghiêm trọng. Vì vậy, khi sử dụng các thiết bị, người sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau: 

• Đào tạo chứng chỉ vận hành bắt buộc với thiết bị cao cấp như HPLC, PCR, tủ an toàn sinh học… 
• Cân bằng tải tuyệt đối khi sử dụng máy ly tâm, đặc biệt với tốc độ trên 3000 vòng/phút. Bất kỳ sự lệch khối lượng nào cũng có thể gây rung lắc mạnh và hư hại nghiêm trọng.
• Kiểm tra logbook bảo trì trước khi vận hành. Đảm bảo thiết bị đã được bảo dưỡng đúng kỳ hạn và không có cảnh báo kỹ thuật nào chưa được xử lý.

>> Xem thêm: Hướng dẫn xây dựng phòng sạch sản xuất theo tiêu chuẩn ISO và cấp độ phù hợp theo từng ngành

Bình tĩnh xử lý khi có sự cố xảy ra

Dù triển khai đầy đủ các biện pháp, phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm chặt chẽ nhưng theo ghi nhận vẫn có khoảng 12% phòng thí nghiệm bị gặp sự cố mỗi năm. Không chỉ là phòng tránh, khi có sự cố xảy ra, việc phản ứng nhanh và đúng cách cũng là một yếu tố vô cùng quan trọng. 

Một số lưu ý mà bạn cần ghi nhớ khi làm việc trong phòng thí nghiệm: 

• Bộ kit xử lý sự cố tràn đổ hóa chất (spill kit) phải được đặt ở vị trí dễ thấy, dễ tiếp cận và đầy đủ thành phần hấp thụ, trung hòa và bảo hộ cá nhân.
• Rửa mắt ngay lập tức trong ít nhất 15 phút nếu mắt tiếp xúc với hóa chất, sử dụng bồn rửa mắt chuyên dụng và không trì hoãn.
• Công tắc điện khẩn cấp cần được đánh dấu bằng màu đỏ rõ ràng, có hướng dẫn đi kèm và kiểm tra định kỳ để đảm bảo sẵn sàng sử dụng khi cần thiết. 

Văn hóa an toàn: Yếu tố con người làm nên sự khác biệt

Trong môi trường phòng thí nghiệm, thiết bị hiện đại chỉ là một phần của hệ thống an toàn. Điều quyết định lại nằm ở con người – những người trực tiếp vận hành, quan sát và xử lý tình huống.

>> Xem thêm: Quy trình 7 bước đánh giá và chứng nhận phòng sạch đạt chuẩn ISO 2025

Để đảm bảo phòng thí nghiệm hoạt động ổn định và an toàn, việc đào tạo các kỹ thuật viên, nhà nghiên cứu cũng là yếu tố không thể bỏ qua: 

• Tổ chức đào tạo định kỳ theo quý, mô phỏng các tình huống giả định để nâng cao khả năng phản xạ và xử lý thực tế.
• Khuyến khích báo cáo lỗi mà không đổ lỗi, tạo ra môi trường minh bạch và cải tiến liên tục.
• Tuyển chọn nhân sự có nền tảng chuyên môn vững, được huấn luyện bài bản về kỹ thuật cũng như thái độ làm việc

Cập nhật tiêu chuẩn: Không ngừng nâng cấp phương pháp

Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, sự chính xác không bao giờ là một điểm đến mà là hành trình liên tục của cải tiến. Các tiêu chuẩn an toàn phòng thí nghiệm cũng thường được cập nhật liên tục. Vì vậy, để duy trì hiệu quả hoạt động và tuân thủ pháp lý, các phòng thí nghiệm cần chủ động:

• Cập nhật các quy trình, quy định mới nhất về phòng thí nghiệm liên tục theo quý hoặc 6 tháng/lần. 
• Thực hiện đánh giá rủi ro định kỳ theo tiêu chuẩn kiểm định như CLIA hoặc CAP
• Ứng dụng công nghệ giám sát thông minh như cảm biến IoT để phát hiện sớm rò rỉ khí, dao động nhiệt độ, hoặc sự cố thiết bị.

Phòng thí nghiệm vừa là nơi mang đến cho bạn cơ hội nhưng cũng là nơi có thể đưa bạn tới những rủi ro khác nhau. Việc áp dụng phương pháp làm việc trong phòng thí nghiệm bài bản không chỉ bảo vệ mạng sống của chính bạn và đồng nghiệp, mà còn đảm bảo tính chính xác tuyệt đối của mỗi kết quả phân tích.