Vệ sinh an toàn thực phẩm
Danh mục các chất phụ gia cấm trong thực phẩm gây hại cho sức khoẻ
Th5
Các chất phụ gia cấm trong thực phẩm luôn là vấn đề cần được quan tâm vì ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng và uy tín của doanh nghiệp sản xuất. Bên cạnh những phụ gia thực phẩm được phép sử dụng trong giới hạn an toàn, vẫn có nhiều chất bị cấm, bị hạn chế hoặc cần kiểm soát nghiêm ngặt do nguy cơ gây hại nếu lạm dụng.
Việc hiểu đúng về phụ gia bảo quản thực phẩm, chất tạo màu, chất tạo ngọt hay chất chống oxy hóa sẽ giúp bạn lựa chọn thực phẩm an toàn hơn. Cùng Visitech đọc bài viết dưới đây để nhận diện và phòng tránh hiệu quả.
Chất phụ gia trong thực phẩm là gì?
Chất phụ gia trong thực phẩm là những chất được bổ sung vào thực phẩm trong quá trình sản xuất, chế biến, bảo quản, đóng gói hoặc vận chuyển nhằm tạo ra một mục đích công nghệ nhất định. Phụ gia thực phẩm có thể giúp sản phẩm giữ màu đẹp hơn, hương vị ổn định hơn, cấu trúc đồng nhất hơn hoặc kéo dài thời gian sử dụng.
Theo WHO, phụ gia chỉ nên được sử dụng khi có nhu cầu công nghệ hợp lý, không gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng và đã được đánh giá an toàn ở mức sử dụng cho phép. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa phụ gia được phép sử dụng và các chất phụ gia cấm trong thực phẩm. Một chất có thể an toàn nếu dùng đúng giới hạn nhưng trở thành rủi ro nếu bị lạm dụng hoặc dùng sai nhóm thực phẩm.
Các chất phụ gia bị cấm trong thực phẩm
Các chất phụ gia cấm trong thực phẩm là những chất không được phép dùng trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm hoặc không nằm trong danh mục được phép sử dụng theo quy định hiện hành. Ở Việt Nam, Thông tư 24/2019/TT-BYT quy định danh mục phụ gia thực phẩm được phép sử dụng, nguyên tắc quản lý và mức sử dụng tối đa đối với từng loại thực phẩm. Vì vậy, khi đánh giá một chất có bị cấm hay không, cần đối chiếu với danh mục pháp lý thay vì chỉ dựa vào tin truyền miệng.
1. Chất béo chuyển hóa
Chất béo chuyển hóa là một trong những thành phần thường được nhắc đến khi nói về các chất phụ gia cấm trong thực phẩm hoặc nhóm chất cần hạn chế nghiêm ngặt trong khẩu phần ăn. Loại chất béo này có thể xuất hiện trong dầu hydro hóa một phần, bơ thực vật, bánh quy, bánh ngọt công nghiệp, đồ chiên rán và nhiều loại thực phẩm chế biến sẵn. Dù giúp sản phẩm giòn hơn, thơm hơn và bảo quản lâu hơn, chất béo chuyển hóa lại có thể làm tăng cholesterol xấu, giảm cholesterol tốt và ảnh hưởng trực tiếp đến tim mạch.
Tác hại của phụ gia thực phẩm hoặc thành phần công nghiệp dạng này thường không xuất hiện ngay lập tức mà tích lũy theo thời gian. Người tiêu dùng nên lưu ý:
- Hạn chế đồ chiên rán nhiều lần
- Đọc nhãn có ghi “hydrogenated oil” hoặc “partially hydrogenated oil”
- Ưu tiên thực phẩm tươi, ít chế biến
- Không lạm dụng bánh kẹo, snack, đồ ăn nhanh
2. Màu thực phẩm nhân tạo
Màu nhuộm thực phẩm nhân tạo được sử dụng để làm sản phẩm bắt mắt hơn. Không phải mọi chất tạo màu đều bị cấm, nhưng phụ gia thực phẩm tạo màu phải thuộc danh mục được phép và dùng đúng giới hạn. Theo nguyên tắc quản lý phụ gia, Việt Nam có danh mục phụ gia được phép sử dụng và mức dùng tối đa cho từng nhóm thực phẩm theo Thông tư 24/2019/TT-BYT.. Người tiêu dùng nên cảnh giác với:
- Thực phẩm có màu quá sặc sỡ bất thường
- Sản phẩm không có nhãn phụ gia thực phẩm rõ ràng
- Bánh kẹo, mứt, đồ uống bán trôi nổi
- Màu nhuộm công nghiệp bị dùng sai mục đích
Test nhanh phẩm màu kiềm CT04 BCA
3. Natri nitrit/Nitrat
Natri nitrit và nitrat thường được dùng trong một số sản phẩm thịt chế biến như xúc xích, thịt xông khói, jambon, lạp xưởng nhằm giữ màu đỏ hồng, tạo hương vị đặc trưng và hỗ trợ bảo quản. Đây là nhóm phụ gia bảo quản thực phẩm được quản lý chặt chẽ vì nếu sử dụng vượt mức hoặc trong điều kiện không phù hợp có thể tạo thành hợp chất không có lợi cho sức khỏe. Vì vậy, khi nhắc đến các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, nitrit/nitrat thường được xếp vào nhóm cần kiểm soát hàm lượng nghiêm ngặt.
Người tiêu dùng không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn thực phẩm có chứa nitrit/nitrat, nhưng nên sử dụng hợp lý. Một số lưu ý gồm:
- Không ăn quá nhiều thịt chế biến sẵn
- Chọn sản phẩm có nguồn gốc, nhãn mác rõ ràng
- Không dùng sản phẩm có màu đỏ hồng bất thường
- Kết hợp rau củ tươi trong khẩu phần ăn
Test kit kiểm tra nhanh Nitrit NT04 Bộ Công An BCA
>> Xem thêm: Nitrat và Nitrit trong thực phẩm là gì? Tác hại đối với sức khoẻ
4. Olestra
Olestra là chất thay thế chất béo từng được dùng trong một số sản phẩm ăn kiêng hoặc snack ít béo nhằm tạo cảm giác béo ngậy nhưng không cung cấp năng lượng như chất béo thông thường. Tuy nhiên, chất này từng gây tranh cãi vì có thể ảnh hưởng đến hấp thu một số vitamin tan trong dầu và gây khó chịu đường tiêu hóa ở một số người. Khi xây dựng nội dung về các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, Olestra thường được đưa vào nhóm phụ gia cần thận trọng do không phù hợp với mọi đối tượng sử dụng.
Tác hại của phụ gia thực phẩm dạng thay thế chất béo có thể đến từ việc người dùng tin rằng sản phẩm “ít béo” là hoàn toàn an toàn và ăn quá nhiều. Cần lưu ý:
- Không lạm dụng snack, đồ ăn kiêng công nghiệp
- Đọc kỹ thành phần trên bao bì
- Cẩn trọng với sản phẩm quảng cáo “không béo”, “ít calo”
- Ưu tiên chất béo tự nhiên từ thực phẩm lành mạnh
5. Dầu thực vật brom hóa (BVO)
Dầu thực vật brom hóa, thường gọi là BVO, từng được sử dụng trong một số loại nước giải khát có hương cam, chanh hoặc trái cây để giúp hương liệu phân tán đều, không bị tách lớp. Tuy nhiên, do có nhiều lo ngại về khả năng tích lũy trong cơ thể và ảnh hưởng đến sức khỏe khi tiêu thụ lâu dài, BVO đã bị cấm hoặc hạn chế tại nhiều thị trường. Vì vậy, đây là thành phần thường được nhắc đến trong danh sách các chất phụ gia cấm trong thực phẩm.
Với nhóm nước uống đóng chai, nước ngọt có màu và hương liệu tổng hợp, người tiêu dùng nên kiểm tra kỹ thành phần. Một số điểm cần nhớ:
- Hạn chế nước ngọt màu sắc rực, hương liệu mạnh
- Ưu tiên sản phẩm có thương hiệu và công bố rõ ràng
- Không cho trẻ nhỏ dùng thường xuyên đồ uống công nghiệp
- Cảnh giác với phụ gia thực phẩm không được ghi minh bạch trên nhãn
6. Kali bromate
Kali bromate từng được sử dụng trong ngành bánh để giúp bột nở tốt hơn, tăng độ dai, độ xốp và cải thiện cấu trúc thành phẩm. Tuy nhiên, chất này bị nhiều quốc gia kiểm soát nghiêm ngặt vì lo ngại về nguy cơ gây hại sức khỏe nếu tồn dư trong sản phẩm sau quá trình nướng. Khi nói đến các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, kali bromate là ví dụ điển hình cho nhóm chất có thể mang lại lợi ích công nghệ nhưng không an toàn nếu sử dụng sai cách.
Người tiêu dùng khó nhận biết kali bromate bằng mắt thường, vì vậy cần ưu tiên lựa chọn bánh mì, bánh ngọt, bột làm bánh từ nguồn uy tín. Doanh nghiệp sản xuất cũng cần kiểm soát nguyên liệu đầu vào để tránh vi phạm. Một số lưu ý gồm:
- Không mua bánh không rõ cơ sở sản xuất
- Kiểm tra nhãn thành phần bột, phụ gia
- Tránh sản phẩm có giá quá rẻ bất thường
- Cần kiểm nghiệm khi nghi ngờ tồn dư chất cấm
7. Acesulfame kali (Ace-K)
Acesulfame kali, hay Ace-K, là chất tạo ngọt nhân tạo được sử dụng trong một số sản phẩm ít đường, nước giải khát, kẹo cao su, sữa chua, bánh kẹo và thực phẩm dành cho người ăn kiêng. Đây không phải lúc nào cũng là chất bị cấm tuyệt đối, nhưng cần được sử dụng đúng giới hạn theo quy định. Khi viết về các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, Ace-K nên được trình bày ở góc độ phụ gia thực phẩm cần kiểm soát hàm lượng, tránh lạm dụng hoặc sử dụng trong sản phẩm không phù hợp.
Người tiêu dùng thường gặp Ace-K trong các sản phẩm ghi “sugar-free”, “zero sugar” hoặc “ít calo”. Cần chú ý:
- Không xem thực phẩm ít đường là có thể dùng vô hạn
- Đọc kỹ danh sách chất tạo ngọt trên bao bì
- Trẻ em, phụ nữ mang thai nên thận trọng hơn
- Hạn chế kết hợp nhiều loại đồ uống chứa chất tạo ngọt nhân tạo mỗi ngày
8. Dư lượng glyphosate
Glyphosate không phải là phụ gia thực phẩm được cố ý thêm vào sản phẩm để tạo màu, tạo vị hay bảo quản. Tuy nhiên, đây là hoạt chất diệt cỏ có thể tồn dư trong một số nguyên liệu nông sản nếu sử dụng không đúng quy trình hoặc không đảm bảo thời gian cách ly. Vì vậy, khi nói về các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, cần tách biệt rõ glyphosate là dư lượng hóa chất nông nghiệp, không phải phụ gia bảo quản thực phẩm. Tuy nhiên, nó vẫn là mối quan tâm lớn trong an toàn thực phẩm.
Dư lượng glyphosate có thể được kiểm soát thông qua quy trình canh tác, thu hoạch, sơ chế và kiểm nghiệm. Người tiêu dùng nên:
- Rửa kỹ rau củ, trái cây trước khi dùng
- Chọn nông sản có nguồn gốc rõ ràng
- Ưu tiên sản phẩm đạt chứng nhận an toàn
- Không nhầm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật với phụ gia thực phẩm
9. Butylat hydroxyanisole (BHA) và butylat hydroxytoluene (BHT)
BHA và BHT là hai chất chống oxy hóa thường được dùng để hạn chế tình trạng ôi dầu, biến đổi mùi vị trong thực phẩm chứa chất béo như snack, ngũ cốc, mì ăn liền, bánh quy, dầu mỡ và một số sản phẩm đóng gói. Đây là nhóm phụ gia thực phẩm gây nhiều tranh luận vì một số quốc gia cho phép dùng trong giới hạn nhất định, trong khi nhiều người tiêu dùng lo ngại về ảnh hưởng lâu dài. Do đó, khi đề cập các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, BHA và BHT cần được trình bày theo hướng “cần kiểm soát”, không nên quy chụp mọi trường hợp đều là chất cấm.
Tác hại của phụ gia thực phẩm dạng chống oxy hóa có thể liên quan đến việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn. Cần lưu ý:
- Hạn chế snack, mì gói, đồ ăn đóng gói nhiều dầu
- Đọc nhãn thành phần BHA, BHT
- Không dùng sản phẩm có mùi ôi, khét
- Chọn thực phẩm tươi thay cho đồ bảo quản lâu
10. Thực phẩm đã qua chế biến ở mức độ cao
Thực phẩm đã qua chế biến ở mức độ cao thường chứa nhiều thành phần công nghiệp như chất tạo màu, tạo mùi, tạo ngọt, chất ổn định, chất bảo quản, chất điều vị và dầu mỡ biến đổi. Không phải tất cả đều thuộc nhóm các chất phụ gia cấm trong thực phẩm, nhưng việc tiêu thụ thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ nạp quá nhiều đường, muối, chất béo xấu và phụ gia không cần thiết. Đây là lý do người tiêu dùng nên giảm tần suất sử dụng thực phẩm chế biến sẵn trong bữa ăn hằng ngày.
Một số sản phẩm cần kiểm soát gồm:
- Xúc xích, thịt nguội, đồ hộp
- Mì ăn liền, snack, bánh kẹo công nghiệp
- Nước ngọt, trà đóng chai, đồ uống có màu
- Thức ăn nhanh, đồ chiên rán sẵn
Để hạn chế tác hại của phụ gia thực phẩm, nên ưu tiên thực phẩm tươi, chế biến tại nhà và đọc kỹ nhãn trước khi mua.
Những điểm cần lưu ý đối với chất phụ gia thực phẩm
Khi sử dụng hoặc lựa chọn thực phẩm, điều quan trọng không chỉ là biết tên các chất phụ gia cấm trong thực phẩm mà còn phải hiểu đúng bản chất của từng nhóm chất. Một phụ gia có thể được phép sử dụng nếu nằm trong danh mục, đúng đối tượng thực phẩm và đúng mức tối đa; ngược lại, một chất có thể trở thành vi phạm nếu bị dùng sai mục đích hoặc dùng trong sản phẩm không được phép. Tại Việt Nam, Bộ Y tế ban hành Thông tư 24/2019/TT-BYT để quy định việc quản lý, danh mục và mức sử dụng phụ gia thực phẩm.
Người tiêu dùng và doanh nghiệp nên lưu ý:
- Không mua thực phẩm không nhãn mác, không hạn sử dụng
- Cảnh giác với màu sắc, mùi vị, độ dai giòn bất thường
- Đọc kỹ thành phần phụ gia bảo quản thực phẩm
- Không đánh đồng mọi phụ gia thực phẩm là độc hại
- Doanh nghiệp cần kiểm nghiệm định kỳ để tránh dùng nhầm chất cấm
- Kiểm soát nguyên liệu, phụ gia và hồ sơ công bố sản phẩm
Các chất phụ gia cấm trong thực phẩm cần được nhận diện đúng để tránh nhầm lẫn giữa chất bị cấm tuyệt đối, chất được phép dùng có giới hạn và dư lượng hóa chất cần kiểm soát. Việc đọc kỹ nhãn sản phẩm, chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn sẽ giúp giảm tác hại của phụ gia thực phẩm đối với sức khỏe. Nếu cần mua kit test thực phẩm, hóa chất cấm, chất bảo quản hoặc cần tư vấn giải pháp kiểm nghiệm, hãy liên hệ Visitech để được hỗ trợ và báo giá phù hợp.
